Mine sisu juurde

Pudož

Мегавики-späi

<table class="infobox infobox-Skriptitõrge: Moodulit "Hash" pole. " style="" data-name="НП+Россия" >LidnPudožSkriptitõrge: Moodulit "Wikidata" pole. Skriptitõrge: Moodulit "Wikidata" pole. Skriptitõrge: Moodulit "Infobox" pole.Skriptitõrge: Moodulit "Wikidata" pole.Skriptitõrge: Moodulit "Transclude" pole. Skriptitõrge: Moodulit "math/tonumber" pole.Skriptitõrge: Moodulit "Autosorting" pole.

Pudož (mugažo Pudoga paginkeles, ven.: Пу́дож, karj.: Puudoži, suom.: Puutoinen) — om Venäman lidn, mitte sijadase Karjalan Valdkundan suvipäivnouzman polel Vodla-jogen randal в 28 км от её устья. Tegeb Pudožan küläkundan. Om Pudožan rajonan administrativine keskuz.

Sanansündund

Lidnan Pudoga vai Pudož-nimi ühtenzoittas karjalan karj.: 'puvas'-sananke ven.: «рукав реки, протока»[1].

Levenzoitase völ üks' versii, miččen mödhe Pudožan pagastan nimen ühtenzoittas pravenälaiženke sananke ven.: «пуд». Novgprodan valdkundas möskitihe pälvast, met, jüväd da toižid tavaroid ven.: 'пудами', voib olda sikš sündui Nikol'skijan pagastan Pudoga-nimi.

Gerb

Nügüdlaine lidnan gerb om vahvištoittud vodel 2016 da sen pohjal om Pudož-lidnan istorian gerb voden 1788. Gerban kuvituz: «Vihandal pöudol om koume pandud ühtes tukud kuldašt pölvast. Ščit om venčaidud municipaližel čuhunduzvencal. Tunduzsanad (deviz) ven.: „Особливой доброты“ om kirjutadud hobedaižel lental mustal mujul.»[2]

Fiziko-geografine harakteristik

Sijaduz da reljef

Lidn sijadase oiktal Vodla-joden randal, 25 km sen ühtenzoitusespäi Äniženke.

Karjalan Valdkundan Petroskoin-lidnahasai on 352 km.

Il'mišt

  • Voden keskmäraine i'man temperatur om 2,9 °C
  • Eraz il'man nepsuz' (toreh) om 79,2 %
  • Keskmäine tullein piguz' om 1,9 м/с
Päivän keskmäraine il'man temperatur Pudož-lidnas NASA tedoiden mödhe[3]
Vil Uho Kev Sul Sem Kez Hei Elo Süg Red Kül' Tal' Voz'
−10,2 °C −10,1 °C −4,6 °C 2,4 °C 8,9 °C 14,9 °C 17,7 °C 14,5 °C 9,6 °C 3,0 °C −4,5 °C −7,7 °C 2,9 °C

Istorii

Počtmark (1903 voz')

Ezmäižen kerdan johtutesed Pudoga-tahos oma kirjutuzlähtkiš vodelpäi 1382. No Pudoga-nimen tedomehed löuziba tohesižes kirjaižes № 131, mitte om löuttud vodel 1953 Novgoradas Nerevskan kaivandan aigan mansüvüdes, mitte oli voz'sadal XIV [4][5].

Voz'sadalpäi XV Nikol'skii Pudožan pagast om Novgoradan man Änižtagaižiden pagastoiden keskes. Vodelpäi 1478 om Venäman valdkundas.

16. semendkud vodel 1785 Jekaterinan II käskon mödhe se tegihe Oloncan gubernijan ujezdan lidnaks[6]. Sidä vodel Pudožihe oli tulnu oloncan gubernator G. R. Deržavin. Vodel 1796 tegihe posadaks da mülüi Arhangel’skan gubernijan Änižujezdaha, no vodel 1799 oli tehtud udes lidnan statusas da mülütadud Novgorodan gubernijaha[7]. Vodel 1801 sidä mülüttihe udes tehttud Oloncan gubernijaha. Käskon mödhe 10(22). redukud vodel 1802 oli vahvištoitud lidnan status — ujezdan lidn. Voz’sadan XVIII lopuspäi Vodla-jogensus radoi kuverz’-se st’oklzavodad, voz’sadan XIX — mecčapandzavodad.

Vodel 1882 piterin kupec D. N. Lebedev Vodla-jogensus tegi suren mecčapandzavodan, miččen tavarad oigettihe Piterihe da verazmaihe. Okt’abr’skan rahvahanlibundan jäl’ghe zavod tegihe rahvahaližeks. Vodel 1924 zavodan radnikoiden lugumär oli läz 400 mest. Vozil 1970 zavod oli moderniziruidud, jogavozne pilomaterialoiden pästand tegihe 125 tuhad m³. Vozil 1990 zavodan pohjal oli tehtud АО «Pudožan meczavod»-sebr.

Lidn om pölvhan kazvatandan, ezmäižen pölvhan tegendan da pölvhasižiden käzitehmusiden möndan keskus. Gubernatoran G. G. Grigorjevan iniciativan mödhe vodel 1873 oli avaitud kaikenaigaine purulaivoiden ujund Petroskoihe[8].

Heinkus vodel 1885, oldes Pudož-lidnas, kupcan A. P. Bazegskovan pertiš oli azotanus Sur’ kn’az’ Vladimir Aleksandrovič.

Vodel 1902 Pudož-lidnaha tuli ezmäine telefonlinii.

25. vilukud vodel 1905 Pudož-lidnas oli ezmäine politikdemonstracii. 9 politikmest, kudambad oliba oigetud katorgale, akoidenke läksiba lidnan irdoile. Hö paniba traursidegid, miše ozutada ičein vastust Piterin 9. vilukun vodel 1905 azjtegoiš («Krovavoje voskresenje» ven.: «Кровавое воскресенье»).

Vodel 1905 Pudož-lidnas oli saudud Pühän Osii Prorokan jumalanpert’ muštoks čudokahan päzundan surmaspäi imperatoran kanzad imperatoran pojezdan ozatomusen aigan.

Rahvahaline voin

Vodel 1918 lidn tuli sovetskijan valdan alle. Rahvahaližen voinan augotišes bol’ševikad äjan tegiba, miše oliži vägev Rusked armii. Vodel 1918 Pudož-lidnas ičetahtnikoiden rusttan armijan voinjoukuid tegiba VKP(b)n ühtnikad N. G. Kudelin da F. M. Perep’olkin. No maorjiden keskes ei olend tahtnikoid mända službale Rusttaha armijaha. Sikš vilukus vodel 1919 Pudož-lidnas oli rahvahanlibund (jäl’ges tal’vkun voden 1918 rahvahanlibundoid toižiš Karjalan rajonoiš). Rahvahanlibundan ühtnikoid pagištoittihe da oigettihe Petroskoihe, kus heid ühtenzoitiba maršrotoidenke da oigenziba frontale[9].

Vodel 1918 bol’ševikad zavodiba tehta kombedoid. Vodel 1919 belogvardeicoiden voinväged tahtoiba tulda lidnaha. Suren rahvahanlibundad taguiči, kezal oli anastadud Änižtagaižen territorii, kuspäi voinväged tönduiba suvipolhe pidust järven randad. Azotada vauktoid voinvägid Pudož-lidnannoks ozaižihe sügüzel vodel 1919 tulnuden Rusttan armijan 9-n ambundpolkan (ohjandai I. D. Spiridonov) 1. ambundan divizijan 6. armijan abul[10]. (Kacu mugažo: Verazmaine voinintervencii Venäman pohjpoles).

Sovetskii Sojuz

Pudožin-lidnan Uden ekonomikpolitikan (NEPan) aigan (1926 voz’) om hüvin kuvitadud Evgenii Rissan Kuz’ tönduiba matkaha-romanas (ven.: «Шестеро вышли в путь»).

Vodel 1920 Pudož-lidnas oli Vseobuča-sportpraznik, kus pidetihe ezmäižed ujezdan jaugmäčvändod, puzumäčvändod, sporttoran da sokol’skan likundelusen voibištelendad[11].

Sügüz’kus vodel 1922, konz RSFSRan VCIKan käskon mödhe oli heittud Oloncan gubernii, Pudožan ujezd oli mülütadud Karjalan Radkommunaha. Vozil 1923—1940 oli Avtonomižen Karjalan SSRan lidn (vodelpäi 1936 — Karjalan Avtonomine Sovetskaja Socialističeskaja Valdkund), vodehesai 1927 oli ujezdan keskuz. Vozil 1926—1943 oli külän statusas, no (vodelpäi 1927) kaiken om rajonan keskuz.

26. heinkud vodel 1939 Karjalan CIKan käskon mödhe Pudož-lidnas oli saubatud da anttud Polestusen pertikš kivisine jumalanpert’[12].

Vodel 1940 Pudož-lidn mülüi Karjal-Suomalaižehe SSRaha, vodel 1956 möst oli Karjalan ASSRas. 25. keväz’kud vodel 1943 udes sai lidnan statusad[13].

Vodel 1956 Pudož-lidnan röunal oli tehtud uz’ aeroport: asfal’tte lendandmašinoiden libundan da ištundan täht, aerovokzal, radhonused.

Vodelpäi 1992 mülüb Karjalan Valdkundaha.

== Eläjad ==
Skriptitõrge: Moodulit "Statistical2" pole.

Skriptitõrge: Moodulit "Statistical2" pole.

Rahvahad

Karjalaižed, venälaižed, vepsläižed, ukraincad, belorusad da toižed rahvahad.

Rahvahad 1926[14]
lugumär %
Kaiked 2194 100
venälaižed 2181 99,45
suomalaižed 3 0,14
toižed 10 0,45

Venäman rahvahan lugemižen tedoiden mödhe vodel 2020 rajonas eläjiden keskes eläba nene rahvahad (rahvahad, kudambiden lugumär om vähemba 0,1 % pidab kacta "Toižed"-riviš)[15]:

Rahvahuz' Mehiden lugumär Pala
Venälaižed 6093 82,83 %
Belorusad 117 1,59 %
Karjalaižed 48 0,65 %
Ukrainalaižed 43 0,58 %
Armenialaižed 26 0,35 %
Azerbaidžancad 9 0,12 %
Pol'akad 8 0,11 %
Toižed[16] 1012 13,77 %
Kaiked 7356 100,00 %

Valdmehišt

Pudožan rajonan administracijan pert’ Leninan irdal.

Pudož-lidnas oma Pudožin lidnalaižen ümbruzkundan da Pudožan rajonan valdmehišt.

Sijaline ičenaine valdelim

Pudožin eländkundan sijaližes ičenaižes valdelimes oma: deputatoiden nevondišt, eläntahon pämez’, kudamb mülüb deputatoiden nevondištoho da om sen ohjandajan, kodvlugend azjmehišt. Nevondištos om 15 deputatad, kudambid valičeb rahvahaz municipaližiden valičendoiden aigan peitänestamižel 5 vodeks.

Sijališt Pudožan lidnalaižen kundan administracijad ei ole, sen valdoiktuded oma Pudožan rajonan administracijal.

Rajonan

Deputatoiden nevondišt da Pudožan rajonan admonistracii sijadasoiš ühtes pertiš Leninan irdal.

Ekonomik

Vodel 2014 Pudož-lidn mülüi Venäman monolidnoiden lugetišehe kaikid jüdedamban social’no-ekonomikan elon tagut.[17] Lidnantegendan radišt om Pudožlesprom-organizacii (ven.: ООО «Пудожлеспром»).

  • Mecanvarhapanend da mecanavtovedand (mecsplavad jo ei ole) Kondopogan da Segežan cell'ulozno-bumagan kombinatoile da eksportale.
  • Maidon da maidoližiden tavaroiden tegend.
  • Meden da meden tavaroiden tegend.
  • Mecčapandan rad[18].
  • Leibpaštandan zavod.
  • Gabbrodiabazan saskel’mine (lujas mustad mujud).
  • Titano-magnijeviden rudoiden olendtahoiden kehitoituz (projekt), granitad (Kašina Gora, om tetab voz’sadalpäi XIX, — hahk da ruza-hahk granit kävutoitas Piterin, Moskvan pertiden da randištoiden pälustamižes).
  • Hahkan granitan saskend da sišpäi ščebn’an tegend.
  • Kalatuz.

Ajamed

Ted

Lidnas päliči mäneb federaline А119 Vologda — Pudož — Medvežjegorsk-avtote. Sen päivlaskmal Šal’skii-poselkan polhe mäneb Р16-avtote, а päivnouznal Kargopolin polhe mäneb Р2-avtote.

Lidn mülüb rahvahidenkeskeižehe Sinivauvaz te-turistmatkaha (ven.: «Голубая дорога»), mitte ühtenzoitab Norvegijan, Švecijan, Suomen da Venäman.

Raudted lidnas ei ole. Lähembaine Medvežja Gora-raudtestancii om Medvežjegorsk-lidnas, mitte om 197 km öbokpolhe.

Ühthižed ajamed

Lidnas om üks’ lidnalaine avtobusan matk. Oma avtomatkad Petroskoihe, Piterihe и Vitegraha.

Ezmäine avtobusmatk Pudož-lidnaspäi (Pudožin rajonan Podporožjaha) oli vodel 1936[19].

Il’mmatkad

Lidnan röunan homendezbokpoles om Pudož-aeroport, mitte ei rada.

Matkad Petroskoihe oliba vilukun 19. päiväspäi vodelpäi 1934. Vozil 2000 sijaližed il’mmatkad oliba kel’ttud, vodel 2011 oliba udes tehtud Pudož-aeroportaspäi požarpöruilendimil. 1. sulakud vodel 2013 oma möst heittud.[20] Vodel 2017 Karjalan 100-voččen jubilejan praznuičendan vaumičendradoiden aigan valdkundaližen vaumičendkomissijan ohjandai Nikolai Patrušev sanui, miše pidab kehitoitta valdkundas penen aviacijan da kohetada Pudož-lidnas,Sortavalas, Kostomukšas, Kemiš, Louhiš lendandmašinoiden ted, miččed ei rakoi. Vodel 2019 valdkundan valdmehišt sanui, miše kehitoituzprogramman mödhe vodehesai 2020 linneb moderniziruidud vaiše Sortavalan lendandmašinoiden te.[21]

Openduz

Lidnas om kaks’ keskškolad: № 2 и № 3.

Radmahtopendust voib sada segežan Pohjoižen kolledžan filialas (vodehesai 2012 nece oli radmahttehnikum № 22). Sid’ voib sada keitajan, traktoristan, svarščikan, sauvojan, avtomehanikan eloradod. Vodel 2018 openduzmiistersv tahtoi saubata filial.[22]

Ližaopendust voib sada Taidehškolas[23] (radaba muzikerišt da taideh-grafine erišt) da Lapsiden da norišton sportškolas (oma suks’voibištelendan, jaugmäčun, puzumäčun, stoltennisan da jämäčun joukud).

Kul’tur

Lidnas radab Pudožan kodiröunan muzei A. F. Korabl’ov nimel[24]. Muzei om tehtud zemskian ohjandusen istorian pertiš vodel 1970.

  • rajonan kul’turkeskuz
  • rajonan päkirjišt
  • pert’ lapsiden sädairadon täht

Lehtišt

Lidnas oma ven.: «Пудожский вестник» da «Пудожский Уездъ» lugendlehtesed.

Melentartuisijad

Arhitektur

Pudož-lidnan kesktahol kaičihe lidnannellikod voz’sadoiden XIX — XX sauvotusidenke.

Kupcan A. P. Bazegskian kaks’žiruine pert’ — arhitekturan muštpacaz voziden 1880. Voz’sadan XX augotišehesai Pudož oli puine lidn, A. P. Bazegskian pert’ siloi oli üksjaine kivisine eländpert’.[25]

Pühän Aleksandr Nevskian pühäpert’ (arhitektor om S. V. N’uhalov, 1903 voz’).

Pudožin rajonas

Pudožan homendezbokpolel om Vodlozerskian rahvahaline puišt. Vizi-keskuz om Kuganavolok-küläs. Puištos om Iljan Vodlozerskian pagast — Venäman ortodoksižen jumalanpertin Petroskoin da Karjalan eparhijan mužikoiden monastir'. Kaičihe puine jumalanpert', mitte om tehtud voz'sadan XVIII lopus da Vodlojärven Il'l'an pagastan aid.

Päivlaskmal, Änižen randal, om Besov Nos-nem' (ven.: мыс Бесов Нос), mitte om tetab petroglifoiden täht — neolitan da bronzaigan kal'l'kuvad. Völ sigä om kivisižen voz'sadan rekonstruiruidud küläkund. Völ läz 800 «änižen» petroglifad om löuttud läz Vodla-jogensud da Änižen nemil'.

Änižen ehtbokan randal om Muroman Uspenian monastir' — Venäman ortodoksižen jumalanpertin Petroskoin da Karjalan eparhijan mužikoiden monastir'.

Muštpachištod da muštpachad

  • V. I. Leninan muštpacaz, venälaižen revol’ucioneran da sovetskijan politikan, valdmehen.
  • Stella A. R. Mašakovan ГSovetskijan Sojuzan Gerojan muštoks. Völ hänen muštoks om nimitadud lidnan ird.
  • Ju. I. Padorinan muštpacaz, sovetskijan merimehele,politradnikale, vice-admiralale da Sovetskijan Sojuzan Gerojale. Om tehtud vodel 2016.
  • Muštsija, kus 5. vilukud vodel 1905 oli demonstracii Piterin vilukun demonstracijan žertvoiden muštoks.
  • Muštpachištod Sovetsko-suomalaižen voinan (1941—1944) da Afganskian voinan (1979—1989) aigan riktud voinmehile.
Mahapanendad
Sovetskijoiden voinmehiden vel’l’kaum da majoran M. P. Riginan kaum
  • Vojenkoman I. N. Matvejevan kaum, kudamb om riktud vodel 1919 
  • Rusttan armijan voinmehiden vellidenkaum, kudambad oma riktud Rahvahaližen voinan (1919—1920) aigan
  • Min’oran V. N. Klimovičan kaum (1928—1944)
  • Majoran M. P. Riginan kaum, kudamb om riktud vodel 1944

Tetabad lidnan eläjad

  • Žemoituk Natalia Anatoljevna (sündui vodel 1963) — kompozitor da mizikopendai.
  • Fofanov Boris Pavlovič (sündui vodel 1932) — sädai da äivozne kinostudijan pämez’, RSFSRan arvostadud kul’turradnik, Sovetskijan Sojuzan kinematografijan parahim radnik.
  • Magomedova Julia Anatoljevna (sündui vodel 1983) — pajatai, muzikopendai, Ühthižsojuzižiden da Rahvahidnkeskeižiden konkursoiden laureat.

Skriptitõrge: Moodulit "Unsubst" pole.

Literatur

  • Skriptitõrge: Moodulit "String" pole. Пудож // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Пименов В. В. Пудож. [Ист.] очерк о городе и районе. Петрозаводск, 1957
  • Кораблёв Н. А. Пудож. — Петрозаводск: «Карелия», 1983. — 159 с.: ил. — (Города и районы Карелии)
  • Нилов Е. Г. Лагерь № 447: [О Пудожском лагере для немецких военнопленных, 1945—1947 гг.] // Север. — 1995. — № 4-5. — С. 137—145.
  • Смирнов В. Н. Пудож далекий и близкий / Ред.: Е. Г. Нилов, А. Г. Костин; Фот. С. Б. Дербенёва. — Б. м.: Изд-во газ. «Диалог», 1994. — 104 с.: ил.
  • Костин А. Г. Книга рекордов Пудожа. — Пудож, 2006.
  • Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 2: К — П. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2009. — 464 с.: ил., карт. — С. 449 ISBN 978-5-8430-0125-4 (т. 2)
  • Пудож: Рек. указ. лит. / Гос. публ. б-ка КАССР; Сост. Н. Н. Горбачёва. — Петрозаводск: Карел. кн. изд-во, 1969. — 16 с.
  • Объекты архитектурного наследия города Пудожа: [каталог]. — Петрозаводск : Респ. центр по гос. охране объектов культур. наследия, 2008. — 22 с.: ил.

Homaičendad

  1. ↑ Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. Поспелов Е. М. 2001
  2. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  3. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  4. ↑ Берестяная грамота 131.
  5. ↑ Зализняк Андрей Анатольевич Древненовгородский диалект, с. 620. — М.: Языки славянской культуры, 2004.
  6. ↑ Пудож // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  7. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  8. ↑ [pomnipro.ru/memorypage34579/biography Григорьев Григорий Григорьевич — Биография]
  9. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  10. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  11. ↑ Праздник спорта // Звезда. 1920. 23 мая
  12. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "String" pole. Государственно-церковные отношения в Карелии (1917-1990). — Петрозаводск: СДВ-Оптима, 1999. — 206 с. — Skriptitõrge: Moodulit "Transclude" pole..
  13. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "Публикация" pole. // Ведомости Верховного Совета СССР. — 1943. — № 20 (226). — С. 2.
  14. ↑ Piterin agjan statistikerišton b'uleten' № 20. Sulaku — kezaku 1928 voz'
  15. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения
  16. ↑ Аварцы (1), Болгары (1), Vepsläižed (1), Кабардинцы (1), Казахи (4), Коми (1), Литовцы (4), Молдаване (2), Монголы (1), Мордва (1), Табасараны (1), Татары (2), Удмурты (3), Узбеки (1), Финны (5), Хакасы (1), Цыгане (1), Чуваши (4), Чукчи (2), Указавшие другие ответы о национальной принадлежности (81), Нет национальной принадлежности (6), Лица, в переписных листах которых национальная принадлежность не указана (888)
  17. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  18. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  19. ↑ «Красная Карелия» от 23 октября 1936 г.
  20. ↑ РК-Пресс / С 1 апреля вновь прекращены полеты в Пудож и на Кижи
  21. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  22. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  23. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  24. ↑ Александр Федотович Кораблёв (28.08.1906, Пудожский уезд—07.05.1981, Пудож) — учитель, пудожский краевед. Организатор и первый руководитель в 1970—1976 гг. Пудожского историко-краеведческого музея. Внёс значительный вклад в развитие музейной коллекции и организацию просветительской работы музея. Участник Великой Отечественной войны.
  25. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.

Skriptitõrge: Moodulit "Check for unknown parameters" pole.

Tarkendused

Skriptitõrge: Moodulit "Navbox" pole. Skriptitõrge: Moodulit "Navbox" pole.

Skriptitõrge: Moodulit "Unsubst" pole.