Mine sisu juurde

Kostomukša

Мегавики-späi

Skriptitõrge: Moodulit "hatnote" pole.

<table class="infobox infobox-Skriptitõrge: Moodulit "Hash" pole. " style="" data-name="НП+Россия" >LidnKostamukšaSkriptitõrge: Moodulit "Wikidata" pole. Skriptitõrge: Moodulit "Wikidata" pole. Skriptitõrge: Moodulit "Infobox" pole.Skriptitõrge: Moodulit "Wikidata" pole.Skriptitõrge: Moodulit "Transclude" pole. Skriptitõrge: Moodulit "math/tonumber" pole.Skriptitõrge: Moodulit "Autosorting" pole.

Kostamukša (ven.: Костому́кша, karj.: Koštamuš, suom.: Kostamus) — om lidn Valdkundaližen znamoičendanke (vodelpäi 1983) Karjalas Venämal. Lidn om Kostamukšan lidnalaižen ümbruzkundan administrativine keskuz.

Lidn om tehtud Karjalan mägi-bohatoitusen kombinatan täht. Venäman Valdmehišton käskon mödhe 29. heinkud vodel 2014 № 1398-р "Monolidnoiden lugetišen vahvištoituses" Kostamukša-lidn om pandud "Venäman monopoližed municipaližed eländtahod (monolidnad) jügedemban social-elonomižen elonke"-kategorijaha[1].

Etimologii

Lidn om tehtud vodel 1977 kut pos'olk, mitte kazvoi mägi-bohatoitusen kombinatan sauvondan aigan. Toponimas om mukša (muksa) pala, mitte znamoičeb järvven.: «озеро»-sanan, mi todištab, miše nece om endevanh suomalaiž-ugrilaine sana[2].

Istorii

Vodel 1967 oli pättud tehta mägi-bohatoitusen kombinatan projektan. Küläkundan zavodiba leta vodel 1970, konz zavottihe radod raud-rudan saskelmižen udel tahol, mitte oli avaitud vodel 1946. Vodel 1973 oli allekirjutadud valdmehištkeskeine sovetsko-suomalaine kožmuz GOK-kombinatan sauvondas. Semendkus vodel 1977 oli tehtud kožmuz АО «Finn-Stroi»-organizacijanke. Karjalan ASSRan Ülembaižen Nevondišton Prezidiuman käskon mödhe 17. kül'mkud vodel 1977 kaznu GOK-kombinatan sauvondan aigan eländtaho sai lidnalaine pos'olk statusad.

Uhokus vodel 1981 oli tedotud konkurs lidnan nimen valičendas. Tarittihe nimitada lidnan Konttokki vai Kostamukša — enččiden küliden nimiden mödhe, miččiden sijal oli tehtud lidn. Völ tarittihe antta lidnale Sampo-nimen [3]. Vanh karjalaine Kostamukša-külä oli Koštomukšskoje-järven randal, mitte nügüd' sijadase mägi-bohatoitusen Skriptitõrge: Moodulit "Не переведено" pole.-kombinatan territorijal. Legendan neniden sanoiden sündundas kirjuti vodel 1892 suomalaine etnograf da pirdai Luis Sparre.

Vodel 1982 zavodi rata ezmäine Kostamukšan mägi-bohatoitusen kombinatan pala, vodel 1983 — toine, а vodel 1984 — jäl'gmäine koumanz'.

RSFSRan Ülembaižen Nevondišton Prezidiuman käskon mödhe 25. sulakud vodel 1983 Kostamukša sai «valdkundaližen znamoičendan lidn»- statusan.

Vodel 1988 lidnaha mülüi vanh karjalan Voknavolok-külä;möhemba mülüiba Ladvojärv, Pon'gaguba, Sudnojärv, Tollojogi[4].

Gerb

Lidnan gerb om vahvištoitud lidnalaižel nevondištol vodel 1993 (tegii — А. V. Тitov).

Gerb om tehtud kut hobedaine ščit, miččel om kuvatud endevanh karjalaižiden znam da rudan ecindan veza, mitte om eziastujal käziš. Ščitan ülembaižel polel om kavagpuiden ladvoiden ornament.

— Геральдика Карелии

Fiziko-geografižed tedod

Geografine olend

Lidn sijadase Päivlask-Karjalaižen ülendusen pohjoižpolel 35 kilometras venä-suomalaižen valdkundan röunaspäi da 495 km Petroskoišpäi.

Il'mišt

Kostamukša-lidn mülüb Skriptitõrge: Moodulit "Не переведено" pole..

Kostamukša-lidn sijadase keskmäižen da pohjoižen taigamecan röunal. Il'mišt rippub Atlantižen valdmeren da Barencan meren säciklonoišpäi, miččed todas tal'vel sulasän da lumen, a kezal - vihmakahan da vilun sän. Sikš Kostamukša-lidnan il'mišt kožub Piterin da Murmansk-lidnan il'mištoihe. Tal'v om vilu, sä paksus vajehtase, konz tuleb vilu sibirin anticiklon voidas olda kovad pakaižed. Keza om lühüd, vilu da vihmakaz.

Kostamukšan
Ku Vil. Uho. Keväz'ku Sul. Semendku Kezaku Heinku Elo. Süg. Red. Kül'. Tal'. Voz'
Keskmäine maksimum, °C −8 −8 −3 5 9 15 18 17 12 4 −1 −5 4
Keskmäine minimum, °C −15 −15 −12 −5 1 8 11 10 5 −1 −6 −11 −3
Sadegiden lugumär, mm 30 20 25 35 45 55 60 75 65 60 40 40 550
Lähte: Туристический портал

Aigvö

Kostamukša-lidn om МSК (moskvan aig)-aigvös. Kävutadud aigan sirdänd UTC mödhe om +3:00[5].

Lidnan olend

Kalevala-ird vodel 2007

Kostamukša-lidn sijadase kinktäšti, Kontokki-järven päivnouzman randal. Lidnan eländsijal ei ole tegeližuden radištoid, tegeližuden kombinatan olendtahod om 13 kilometras eländtahoilpäi.

Kostomukšan lidnalaine ümbruzkundan administracii sijadase Stroitelei-irdal, pert' 5.

Eläjad

Skriptitõrge: Moodulit "Statistical2" pole.

Skriptitõrge: Moodulit "Statistical2" pole.

Skriptitõrge: Moodulit "Statistical" pole.

Venäman rahvahan kirjutamižen tedoiden mödhe vodel 2020, 1. redukuks vodel 2021 eläjiden lugun mödhe lidn oli sijal 1118 [6] Venäman lidnoiden keskes[7].

Rahvahad

Rahvahan kirjutamižen tedoiden mödhe vodel 2020 Kostamukša-lidnas eliba mugoižed rahvahad (rahvahad vähemba 0,1 % da toižed, kacu ližetedod "Toižed"-rives)[8]:

Rahvaz Lugumär, rist. Pala
Venälaižed 20 712 79,51 %
Karjalaižed 904 3,47 %
Ukrainalaižed 474 1,82 %
Belorusad 360 1,38 %
Tatarad 155 0,60 %
Suomalaižed 56 0,21 %
Germanialaižed 46 0,18 %
Baškirad 44 0,17 %
Čuvašid 38 0,15 %
Kazahad 36 0,14 %
Armenialaižed 30 0,12 %
Mordvalaižed 27 0,10 %
Vepsläižed 27 0,10 %
Toižed[9] 3139 12,05 %
Kaiked 26 048 100,00 %

Ekonomik

«Kostamukša»-ezikehitoitusen territorii

Venäman Valdmehišton käskon mödhe 12. uhokud vodel 2019 № 122 om vahvištoitud social'no-ekonomižen ezikehitoitusen territirijan status[10]. Voden 2020 keskes sid' oli registriruidud 5 radištod, miččil ei olend znamasišt radod.

Mägi-bohatoitusen «Karjalan okatiš»-kombinat

Tegeližuz'

Lidnan päradišt om «Karjalan okatiš»-kompanii (vodehesai 1993 Kostamukšan mägi-bohatoitusen kombinat, raudrudan saskelmine da koncetratan tegend)[11]. Sen tavarad tehtas «Severstal'»-radišton täht (vähemba pol't pästandad), da völ verhiden maiden möndan täht (enamba pol't). Kompanijas da sen abuorganizacijoiš radab läz pol't Kostamukšan radaimehiden lugumäraspäi radnikoid.

Völ om mectegeližuz' (ven.: «Карелиан Вуд Кампани» (PinArctik)), leibpaštandan zavod, torpiden kazvatand elomišt. Lidnan ümbruzkundal radab söndan «Karjalan marjad»-radišt (marjoiden keradand, tegemine da mönd).

Turizm

Kostamukšan lidnalaižehe ümbruzkundaha mülüb vanh karjalaine Voknavolok-külä da völ Ladvojärv-külä, Pon'gaguba-külä, Sudnojärv-külä, Tollojogi-külä. Voknavolok — nece om eländtaho, kus sündui mail'man tetab «Kalevala»-epos, külä om Belomorskan Karjalan runopajonikoiden küliden keskes. Ladvojärv-küläs om pandud maha runopajanik Arhippa Perttunnen, kudamb starinoiči karjalaiž-suomalaižen eposan keradajale Elias Lönnrotale äi runoid, miččed mülüiba «Kalevala»-eposan päpohjaks. Kostamukšan lidnalaižen ümbruzkundan öbokpolel Venäman valdmehišton käskon mödhe planuiše tehta rahvahaližen «Kaleval'skii»-puišton, miše kaita endevanhoid mecoid, miččed oma rajonas. Londuz sid' om unikaline; oma tahod, kus ei ole mehen jäl'gid. Läz Kamennoje-järved om Skriptitõrge: Moodulit "Не переведено" pole., mitte ühtes suomen «Кuhmo»-kaičuztahonke mülüb ezmäižehe venä-suomalaižehe ekologian «Družba»-puištoho.

Ajamed

Piterin da Petroskoin keskes om raudten da avtobusten sidomuz. Lidnad läz om sijaline lendandmatkoiden aeroport.

Kostamukša-Passažiroiden-raudtestancii vodel 2018

Kul'tur, vestištod da sport

Vodelpäi 1981 radab municipaline Kostamukšan «Kul'tur-muzejine lidnan keskuz», mitte om avaitud vodel 1981.

Kostamukš-lidnas joga voden mänetadas koume muzikfestivalid: kezal — kamernian taidehfestivalin, sügüzel — tegijan pajon, kevädel — rahvahaližen kul'turan Kanteletar-festival'.

Ezmäižen lidnalaižen «Karjalan Gorn'ak»-lehtesen (pätoimitai V. V. Naumov) painduz tuli eloho vodel 1981. Vodelpäi 1991 paindase «Kostomukšan Uzištod»-lehtez[12].

Vodelpäi 2010 Kostamukšas mäneb suks-biatlonižen kompleksan sauvond. Sauvondan ezmäine maks oli 400 mln rublei, sen lugus federaližed «Likundkul'turan da sportan kehitoituz Venämal vozil 2006—2015»-programman rahad. Keväz'kuks vodel 2019, Karjalan norišton azjoiden, likundan da sportan ministerstvan tedoiden mödhe, necen sauvondan rahoituz ei mülünd regionaližihe da federaližihe programmoihe.

Kostamukšas om sporttandreh joksendtehuzidenke (om kohetud vodel 2016)[13], likund-tervehtoitasine kompleks jätandrehenke[14].

Jaugmäčvändon «Gorn'ak»-klub vodelpäi 1975 ühtni Kalevalan rajonan jaugmäčvändon čempionataha [15], vodelpäi 1984 — valdkundan čempionataha, parahimad sattused oliba vodel 1986 — toine sija, kaikenaigan pidetas Kostamukšan jaugmäčvändon čempionatad[16].

Vodehesai 1994 jamäčvändon mäčunke «Gorn'ak»-sportjouk ühtni Karjalan čempionatoihe. Vodelpäi 1985 «Gorn'ak»-sportjouk (vodelpäi 1995 — «Tonem», nügüd' — «Karjalan okatiš») ühtneb Karjalan jämäčvändoihe jämäčunke[17][18]. В 2017 году команда стала первой на Первенстве Карелии[19].

Om ujumišt «Siniranta»-mini-akvapuištonke (municipaližes omištuses), dz'udo-da boks-zaloidenke[20].

Lidnas oma erazvuiččed ortodoksižed konfessijad. Om katoline časoun', Venäman ortodoksižen Kostamukšan jeparhijan kafedraline jumalankodi, RCHVEen jevangelian uskondan ortodoksižiden jumalankodin pert'. Völ oma registriruimatomid baptistoiden da seičemenden päivän adventistoiden sebrad.

Openduz

Lidnas om 7 municipališt päivkodid: «Koivuine», «Päiväine», «Kuldaine avadim», «Aurinko», «Gnomik», «Laivaine», «Sarnaine». Jäl'gmäine oli avaitud «Aurinko»[21] tal'vkus vodel 2013.

Lidnas om 5 keskškolad (völ üks' — Voknavolok-küläs): MBOU «Škol № 1 verhan kelen süväopendusenke», Škol [[Puškin Aleksandr|A. S. Puškinaъъ nimel, Škol № 3 matematikan süväopendusenke, Gimnazii (sai Venäman prezidentan Premijan), Licei № 1. Väl lidnas radab Karjlan valdkundaline kesktedomahtoine «Kostamukšan politehnine kolledž». Ende lidnas oliba piterin da moskvan korktoiden školiden erištod.

Nügüd' Opendusen Kehitoituz Keskusen pohjal kehitoitase distantine openduz. Lidnas oma avtoškol; Lapsiden Taidehškol L. Lankinena nimel; Lapsiden muzikškol G. А. Vavilova nimel; Irdškolan radon keskuz (CVR), mitte tomotab äi erazvuiččid sebroid da sekcijoid melentartusiden mödhe (pehmed bobaine, vänd gitaral, poimetiž da toižed)

Ken tahtoib voib ühtneda dz'udon, karaten eriigäižihe sportjoukuihe, «Armageddon», «Jet Set», «Viva Dance», «D'uinovočka», «Partita» kargsebroihe. Kostamukšas om tehtud proforientacionine «Stalker»-keskuz. Lidnan znamasine organizacii om patriotine «Venälaižed»-sebr, miččen ühtnikoiden enambišt eläb Kostamukš-lidnas, no oma jäl'genikad i toižiš Karjalan lidnoiš. Sebran rad om mänetada mitingoid, vastusid voinveteranoidenke, akcijoid mirun kaičendas Kostomukš-lidnas, toižiš Karjalan lidnoiš da Venämal.

Istorian muštpachad

  • Aleksei Kosiginan da Urho Kekkonenan muštpacaz. SSSRan ministroiden Nevondišton ohjandai Aleksei Kosigin da Suomen prezident Urho Kekkonen äjan tegiba, miše valdkundan kartal il'mestui uz' lidn - Kostamukša. 14. sügüz'kud vodel 1978 hö hö paniba ezmäižen kiven Kostamukšan mägi-bohatoitusen kombinatan alandusehe. Vodel 1983 Kostamukša sai valdkundaline lidn statusan.
  • Muštpacaz «Sebruz'». Nece om lahj «Finn-Stroi»-kompanijaspäi Kostamukš-lidnale hüväs sovetsko-suomalaižes kožmuses. Om tehtud granitaspäi da bronzaspäi. Muštpachan tegii om suomalaine vestai Terho Sakki. Muštpachan avaiduz oli 18. kezakud vodel 1985 mitingal, mitte oli tehtud kombinatan sauvondan lopindan täht.
  • «Riktud Gerojile»-muštpacaz[22].
  • Muštpacaz «Ahvenjärven kived». Oma 20 km lidnaspäi, Kostamukša-järven randal ünbärduztenno, sijadase «Bojevoi klič»-partizanjoukun vointoran tahol, kudambad oliba riktud vointoras läz Ahvenjärvi-küläd 31. tal'vkud vodel 1943[23]. 11 июня 1988 года открыта памятная скульптурная композиция. В 2012 году рядом со скульптурной композицией захоронены останки четырёх неизвестных воинов, обнаруженные в результате поисковых работ в районе озера[24].

Lidnad-sebranikad

Lidnan päiv

Vodelpäi 1983 Lidnan päiv-praznik mänetadas 1. semendkun.

Vodel 2009 sän täht praznikpäivän mänetiba 23. semendkud, no lidnan norišt ei tugedand necidä sirdändad da tegi flešmoban: kerazihe äi norištod, kudamb saupsi ten kesklidnas. Vodel 2010 praznik oli 22. semendkud[25].

Homaičendad

  1. ↑ s:Распоряжение Правительства РФ от 29.07.2014 № 1398-р|Распоряжение Правительства Российской Федерации от 29 июля 2014 года № 1398-р «Об утверждении перечня моногородов»
  2. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "Transclude" pole., с. 246.
  3. ↑ Из проспекта по Костомукше
  4. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  5. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  6. ↑ с учётом городов Крыма
  7. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более (XLSX).
  8. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения
  9. ↑ Азербайджанцы (14), Буряты (4), Грузины (11), Даргинцы (3), Евреи (4), Езиды (2), Ижорцы (1), Кабардинцы (1), Калмыки (6), Киргизы (5), Коми (13), Коми-пермяки (8), Корейцы (4), Коряки (1), Крымские татары (1), Кумыки (6), Латыши (5), Лезгины (6), Литовцы (22), Марийцы (22), Молдаване (21), Ногайцы (3), Осетины (2), Поляки (24), Поморы (3), Таджики (9), Кряшены (1), Турки (2), Туркмены (1), Удмурты (6), Узбеки (21), Финны-ингерманландцы (4), Французы (1), Чеченцы (7), Эстонцы (4), Указавшие другие ответы о национальной принадлежности (358), Нет национальной принадлежности (63), Лица, в переписных листах которых национальная принадлежность не указана (2478)
  10. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  11. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  12. ↑ Карелия: энциклопедия: в 3 т. / Гл. ред. А. Ф. Титов. — Т. 3: Р — Я. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2011. — 384 с.: ил., карт. — ISBN 978-5-8430-0127-8 (т. 3). — С. 8.
  13. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  14. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  15. ↑ Коммунист Калевалы. — 1975. — 27 июля.
  16. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  17. ↑ Кабатюк М. Чемпион новый — проблемы старые // Северный курьер. — 1991. — 29 октября.
  18. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  19. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  20. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  21. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  22. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  23. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.
  24. ↑ Великая Отечественная война в Карелии: Памятники и памятные места. — Петрозаводск, 2015. — 334 с.: ил.
  25. ↑ Skriptitõrge: Moodulit "CiteWeb" pole.Skriptitõrge: Moodulit "check for unknown parameters" pole.

Literatur

  • Тимофеев В. Аргументы Костомукши: [Из истории открытия железнорудных месторождений, строительства города и горно-обогатительного комбината] // Северный рабочий. — Петрозаводск, 1976. — С. 192—210.
  • Бискэ Г. С. Город [Костомукша] начинался так… // Север. — 1980. — № 6. — С. 86—90.
  • Васильев А. В., Кранс М. И. Встреча на 65-й параллели: Хроника совет.-финлянд. стройки в Костомукше. — М.: Советская Россия, 1987. — 95 с.: ил.
  • Леонтьев П. Р. Костомукша. — Петрозаводск: «Карелия», 1990—125 с.: ил. — (Города и районы Карелии).
  • История Костомукши: Док. и материалы / КНЦ РАН. Ин-т яз., лит. и истории. Центр. гос. арх. РК. Гос. арх. обществ.-полит. движений и формирований Карелии. Научн. ред. О. П. Илюха. — Петрозаводск: ПетрГУ, 1994. — 367 с.: ил.
  • Тимофеев В. Здравствуй, Костомукша!: Главы из жизни северной стройки. Петрозаводск: «Карелия», 1984. — 112 с.: ил.
  • Витусла Людмила. «Постарайся быть счастливым». Петрозаводск, ПГУ, 1998. — 164 с., твёрд. переплёт, слегка увел. формат.
  • Костомукша: Рек. указ. лит. / Гос. публ. б-ка КАССР; Сост. Н. П. Новикова. — Петрозаводск: Б. и., 1989. — 36 с. — (Города Карелии).
  • Skriptitõrge: Moodulit "String" pole. Географические названия России. Топонимический словарь. — М.: Астрель, АСТ, 2008. — 523 с. — 1500 экз. — Skriptitõrge: Moodulit "Transclude" pole..

Tarkendused

Skriptitõrge: Moodulit "Navbox" pole.

Om sadud "https://vep.megawiki.ru/w/index.php?title=Kostomukša&oldid=5894"