Pitkäranta

<table class="infobox infobox- " style="" data-name="НП+Россия" >LidnPitkäranta

Pitkäranta (ven.: Пи́ткяранта, ven. edelreform. Питкерандо, Питкерандскій заводъ, karj.: Pitkyrandu, suom.: Pitkäranta; kohtha — ven.: «Деревня на Долгом берегу») — lidn Karjalas Venämal, mitte seižub Pohjoiž-Priladožjas. Pitkärantan rajonan administrativine keskuz, mülüb Pitkärantan lidnalaižehe küläkundaha.

Etimologii

Om tetab XVIII voz'sadalpäi kut Pit'käranda-külä (karj.: ranta, randa — «берег», suom.: pitkä — «длинный») Ladogan järven päivnouzman randal; kävutadihe venälaine-ki toponiman kändmine — ven.: «Долгий Берег». Vodelpäi 1940 — Pitkäranta-lidn.

Istorii

Novgorodan ma

Eländtaho johtutadas ezmäižen kerdan kut Külä Pit'käl randal Ladogan järvenno Novgorodan man vodel 1499. Ezmäks külä mülüi Nikol'sko-Serdobol'skijaha pagastaha, sikš ku seižui dorogal Sures Novgorodaspäi Serdobol'-lidnaha. Novgorodan eläjiden eländtahos, kus seižub nügüdläine Pitkäranta, oli koume tanhad, kus kaiken aigan eli läz 30 mest, hö sötina Novgorodan möndtraktad.

Svecijan korolevstv (1617—1721)

Jäl'ghe Stolbovskijan mirkožmusen mödhe vodel 1617 pagast oli anttud Svecijan korolevstvale, se mülüškanzihe Impilaksan pühäpertihe. Lidnas ühtes ortodoksižiden eläjidenke oma lüteranad.

Vozil 1632—1634 oli tehtud . Se oli jagatud kahthe palaha — pohjoižehe da suvipalaha. "Külä Pit'käl randal" mülüškanzihe Keskgol'mskijan lenan pohjoižagjaha. Venä-Švecijan voinoiden aigan külä sirdihe äi vozid käzišpäi käzihe.

Venäman imperii (1721—1917)

Pitkäranta kartal vodel 1908.

Konz lopihe Pohjoižvoin Ništadtskijan mirkožmusen mödhe vodel 1721 kaik Vanhan Suomen da Novgorodan man territorijad mülüškanziba Venämale. XVIII voz'sadalpäi külä johtutadas venälaižiš azjbumagoiš kut külä Impilahtan pagastal, toižil sanoil vanhan švecialaižen Impilaks-külän nimen mödhe. Ottud Švecijal territorijal oli tehtud .

Imperatriican Jekaterinan I aigan (1725—1727) pagast oli hänen abunikan grafan Brukenan valdas. Vodel 1727 Impilahtan pagast tegihe kodimišton maks, vozil 1730-1764 se oli Aleksandro-Nevskijan monastirin valdas, vozil 1764—1797 oli Imperatoran Ekonomijan kollegijan valdas, a sid' oli anttud valdkundaližehe kaznaha.

Vozil 1800 Pitkerandos saskeltas kivi, raud da hobed, avaitas ven.: 'Питкерандскій заводъ'.

Vodel 1811 Viborgan gubernii oli pandud imperatoral Aleksandral I udeks tehtud Surehe Suomalaižehe kn'ažestvaha, kuna mülüškanzi Pitkerandon zavod.

Vodel 1847 oli tehtud Salmin ujezd (roč.: Salmis härad, suom.: Salmin kihlakunta), miččen keskuz oli Sal'mis-küläs.

XIX voz'sadan lopus lidn pigai kazvoi: tehtas sijad, miše čapta mecad, avaitas zavod rusttan ohran saskelmižen mödhe da st'oklzavod, mitte vodelpäi 1889 tegese ühteks päzavodoišpäi, mitte tegeb butulkoid regionas.

Suomi (1918—1940)

Vodel 1918 Pitkärantan zavodale oli anttud uz' Pitkäranta-nimi da se mülüškanzi ripmatoman Suomen man Viborgan gubernijaha.

Vodel 1932 oli avaitud raudten ajamine 43 kilometrižen raudtenoksaižen mödhe Läskelä-stancijaspäi Pitkäranta-stancijahasai, а vodel 1933 raudte sirdihe edemba — Ala-Uuksuhusai.

Sovetskii Sojuz

Jäl'ghe vodel 1940 Viborgan gubernijan päivnouzmanpol' oli anttud Sovetskijale Sojuzale Moskvan mirkožmusen mödhe. Uden territorijan pohjoižpol' mülüškanzi Karjalan ASSRaha, mitte oli vajehtadud Karjalaiž-Suomalaižehe SSRaha. Heinkus vodel 1940 oli tehtud jagamine rajonoihe — siš lugus oli tehtud Pitkärantan rajon, kus administrativine keskuz oli Salmi-küläs.

Pitkäranta sai lidnan statusen 9. heinkud vodel 1940. (1941—1944) suomalaižed voiskad möst otiba lidnad ičeze valdaha, no jätiba sidä elokus vodel 1944.

28. tal'vkud vodel 1966 Pitkärantan rajon oli udessündutadud. Nügüdläižel aigal sihe mülüb nel'l' külälašt da üks' Pitkärantan lidnalaine küläkund (lidn Juläristioja-, Uuksu- da Koirinoja-külidenke).

Simvolik

Valdkundanznam da flag om vahvištadud 15. sügüz'kud vodel 2016.

Valdkundanznam tedod:

Flagan tedod:

Il'mišt

• Vodenkeskeine il'man temperatur — 2,7 °C;
• Il'man nepsuz' — 79,3 %;
• Tullein keskmäine piguz' — 3,0 m/s.

Sutkoiden keskmäine il'man temperatur Pitkärantas NASAn tedoiden mödhe
Vil	Uho	Kev	Sul	Sem	Kez	Hei	Elo	Süg	Red	Kül'	Tal'	Voz'
−9,9 °C	−9,3 °C	−5,0 °C	1,8 °C	8,9 °C	14,0 °C	16,4 °C	14,0 °C	9,1 °C	3,5 °C	−3,8 °C	−8,4 °C	2,7 °C

Eläjad

Venäman rahvahan kirjutamižen tedoiden mödhe vodel 2020, 1. redukuks vodel 2021 eläjiden lugun mödhe lidn oli sijal 1118 Venäman lidnoiden keskes.

Rahvahad

Rahvahan kirjutamižen voden 2020 tedoiden mödhe eliba mugoižed rahvahad (rahvaz vähemba 0,1 % da toižed, kacu "Toižed"-rivi):

Rahvaz	Lugumär, rist.	Pala
Venälaižed	7060	84,65 %
Karjalaižed	390	4,68 %
Belorusad	241	2,89 %
Ukrainalaižed	121	1,45 %
Suomalaižed	89	1,07 %
Tatarad	61	0,73 %
Vepsläižed	32	0,38 %
Azerbaidžancad	26	0,31 %
Uzbekad	17	0,20 %
Pol'akad	17	0,20 %
Dargincad	13	0,16 %
Arm'anad	11	0,13 %
Toižed	262	3,15 %
Ühtes	8340	100,00 %

Kul'tur da sport

• (om avaitud vodel 1969).
• "Pitkäranta-lidnan kul'turpert'" om tehtud vodel 1976.
• Vodel 1967 Pitkäranta-lidnas oli tehtud Lapsiden-norišton sportškol, ezmäine pämez' oli P'otr Ivanovič Voronov.
• Sovetskijan Sojuzan toižel čempionatal jaugmäčvändon mödhe akoiden keskes vodel 1991 da Venäman ezmäižel čempionatal jaugmäčvändon mödhe akoiden keskes vodel 1992 ülembaižes ligas Pitkäranta-lidn oigenzi "Šturm"-joukod.

Ekonomik

Venäman valdmehišton käskön mödhe 29. heinkud vodel 2014 № 1398-р "Monolidnoiden lugetišen vahvištoituses" lidn oli pandud Venäman monolidnoihe jugedan social-ekonomižen olendanke.

Lidnas om "Pitkäranta"-cel'l'ulozan zavod. Lidnan ekonomikan päsijal oli mectegeližuden da kivitegeližuden kompleks.

Lidnas om raudtestancii. Ristituiden vedämine oli heittud vodel 2015. Vodel 2021 oli pördutadud tagaze: tal'vel Moskva—Pitkäranta pojezd ajoi äjak-se kerdoid, sid' ükjaižeks ristituiden pojezdaks tegihe jogapäiväine maršrut karjalaižes Sortavala-lidnaspäi Pöud-lidnaha Piterin agjaha.

Lidnan rajonad

• Toikkasenkülä

Toižeks mail'man voinaks külä oli puine. Nece oli kaikid edahaine päivlaskmanagj Sortavala-lidnan polespäi. Paiči pertid, tägä oli Salmen manröunan otr'adan štab, kus oliba kazarmad da tandreh.

• Peräkülä

Kaikid vanhemb külän pala, kus eliba manradnikad, kus mugažo oliba škol da lauk. Se röunatab lidnan toižiden rajonoidenke — Rannankülänke da Petäjakülänke.

• Petäjäkülä

Petäjäkülä zavodihe Rinočnajas avoinirdaspäi. Tägä seižuiba ortodoksine pühäkodi, rahvahaline škol da tandreh.

• Rannankülä

Tägä oliba raudtestancii, vokzal, venälaine škol, pristan', möndkeskuz, počt, aptek da Rahvahaližen akcionerižen bankan pert'.

• Risejus

Tägä oliba varjoičijan Suojeluskunta-organizacijan pertid da kazino. Külän homendezbokanpalan nimi oli Ezmäine. Voib olda nece nimi sündui ezmäižes rudnikaspäi. Ezmäižen sijan pämelentartuisijan oli lüteranine loičendhonuz', mitte seižui šahtan enččes libutandhonuses.

Melentartuisijad

Pitkäranta, "Tetabuz' Gerojoile"-muštpacaz, Leninan ird, 158—160.

Istorijan muštpachad:

• Tetabuden muštpachišt sovetskijoile soldatoile, ked koliba Suren Kodiman voinan aigan, Tundmatoman soldatan kaumanke (projektan avtor - arhitektor J. J. Karma). Muštpachišt oli avaitud 10. kezakud vodel 1977;
• Muštpacaz sovetskijoile soldatoile-pästnikoile (57-millimetrine artillerijan oružj). Om pandud vodel 1979;
• Sovetskijoiden soldatoiden velliden kaum, ked koliba Sovetsko-suomalaižen voinan vozil 1939—1940 da vozil 1941—1944. Sigä om mahapandud 48 soldatad. Kolijoiden keskes oma Sovetskijan Sojuzan Gerojad, kombrig P'otr Borisov da leitenant Sem'on Kirejev. Vodel 1965 velliden kaumale oli pandud muštpacaz;
• Sovetskijoiden soldatoiden velliden kaum, ked koliba Sovetsko-suomalaižen voinan vozil 1939—1940 da vozil 1941—1944. Sigä om mahapandud 535 soldatad. Enambišt heišpäi oma 7. armijan soldatad, Pitkärantan vointoran da edeližiden heinkun-elokun voden 1944 vointoroiden ühtnikad. Velliden kaumas om mahapandud Sovetskijan Sojuzan Gerojad — vanhemb seržant Grigorii Jekimov da noremb leitenant Dmitrii Petrenko. Vodel 1979 kaumal oli pandud muštpacaz ruzas granitaspäi;
• Sovetskijoiden soldatoiden velliden kaum. Sigä om pandud maha 664 soldatad. Enambišt heišpäi oma Karjalan frontan 7. armijan soldatad, Pitkärantan da edeližiden heinkun-elokun voden 1944 vointoroiden ühtnikad. Mahapanijoiden keskes — Sovetskijan Sojuzan Geroi, vanhemb leitenant . Vodel 1958 kaumal oli pandud stela pesčanik-kivespäi;
• Sovetskijoiden soldatoiden velliden kaum Perälampi-järvenno. Kaumas om pandud maha 19 soldatad, Pitkärantan da edeližiden heinkun-elokun voden 1944 vointoroiden ühtnikad. Mahapanijoiden keskes — Sovetskijan Sojuzan Geroi, seržant Ivan Martinenko;
• Sovetskijoiden soldatoiden kaumišt om Petroskoin šossen 7. kilometral;
• "Gerojoiden alang"-muštpachišt om Petroskoin šossen 14. kilometral. Nelläs velliden kaumas om mahapandud enamb 2000 sovetskijad soldatad.

Vodel 2000 oli loptud ortodoksižen puižen Voznesenjan Gospodnen pühäpertin sauvomine Pühäpert' om sauvdud erasiš metroiš muretud sovetskijan aigan Voznesenjan pühäpertišpäi.

Literatur

• Питкяранта (рус) // «Карелия». — Петрозаводск, 1975. — С. 126.;
• Питкяранта (рус) // «Карелия». — Петрозаводск, 1986. — С. 152.;
• Карелия: энциклопедия: в 3 т. (рус) // ИД «ПетроПресс». — Петрозаводск, 2009. — Т. 2. — С. 464. — ISBN 978-5-8430-0125-4 (т. 2).;
• Питкяранта: Рек. указ. лит.. — Петрозаводск: Нац. б-ка Респ. Карелия, 1995. — 53 с.;
• Географические названия России. Топонимический словарь. — М.: Астрель, АСТ, 2008. — 523 с. — 1500 экз. — .